ANALIZA | Kush e ka marrë realisht pushtetin në Shqipëri: Populli në shesh apo marrëveshjet e politikanëve?
Nga Redaksia:
Nga Revolucioni i Qershorit 1924 te revoltat e vitit 1997, ngjarjet e vitit 1998 dhe 21 janari 2011, historia politike shqiptare ngre një pyetje që meriton një përgjigje përtej propagandës së pozitës dhe opozitës: A e kanë marrë ndonjëherë qytetarët vetë pushtetin përmes protestave, apo në fund vendimet janë marrë nga drejtuesit politikë dhe marrëveshjet mes tyre?
Në Shqipëri, sa herë që vendi përfshihet nga protesta kundër qeverisë, politika rikthen të njëjtin debat: a mund të rrëzohet një qeveri nga revolta popullore?
Por historia nuk duhet lexuar vetëm përmes fotografive të protestave, përplasjeve me policinë apo pamjeve të institucioneve të sulmuara. Duhet parë se çfarë ndodhi pas tyre, kush dha dorëheqjen, kush negocioi, kush formoi qeverinë e re dhe kush e mori realisht pushtetin.
PatriotikMedia.al sjell një analizë të disa prej momenteve më të rëndësishme të historisë politike shqiptare.
1924 – Kryengritja e Qershorit dhe marrja e pushtetit nga Fan Noli
Ky është rasti historik që duhet studiuar veçmas.
Në qershor 1924, pas një krize të thellë politike, një lëvizje e armatosur kundër qeverisë përparoi drejt Tiranës. Ahmet Zogu kishte drejtuar qeverinë deri në shkurt të atij viti, ndërsa më pas vendi kaloi nëpër qeveritë e Shefqet Vërlacit dhe Iljaz Vrionit.
Kryengritja e Qershorit solli largimin e qeverisë ekzistuese dhe ardhjen në pushtet të Fan Nolit më 16 qershor 1924.
Këtu kemi një ndryshim pushteti të realizuar përmes një kryengritjeje të armatosur dhe jo përmes zgjedhjeve të zakonshme apo një marrëveshjeje parlamentare.
Por edhe ky pushtet pati jetë të shkurtër. Më 24 dhjetor 1924, Ahmet Zogu u rikthye në Shqipëri me forca të armatosura dhe qeveria e Fan Nolit ra.
Ky episod tregon se në historinë shqiptare ka pasur edhe marrje dhe rikthime të pushtetit përmes forcës së armatosur.
1991 – Ngjarjet e Shkodrës, greva e përgjithshme dhe Qeveria e Stabilitetit
Një tjetër kapitull i rëndësishëm, që nuk duhet anashkaluar në këtë kronologji, është viti 1991, kur Shqipëria po kalonte nga diktatura komuniste drejt pluralizmit politik.
Më 2 prill 1991, në Shkodër, gjatë protestave antikomuniste pas zgjedhjeve parlamentare, u vranë katër demonstrues. Ngjarjet u shoqëruan me përplasje të dhunshme dhe me djegien e godinës së Komitetit të Partisë së Punës në Shkodër.
Vrasja e katër qytetarëve dhe pakënaqësia e përgjithshme e thelluan krizën politike. Në maj 1991, Federata e Sindikatave të Pavarura organizoi një grevë të përgjithshme, e cila paralizoi një pjesë të madhe të ekonomisë dhe ushtroi presion të jashtëzakonshëm mbi qeverinë.
Më 4 qershor 1991, qeveria e Fatos Nanos dha dorëheqjen.
Por çfarë ndodhi më pas?
Më 5 qershor, presidenti i atëhershëm Ramiz Alia caktoi Ylli Bufin për të formuar qeverinë e re. Pas negociatave mes forcave politike, më 12 qershor 1991 u miratua Qeveria e Stabilitetit, e njohur edhe si Qeveria e Pajtimit Kombëtar.
Ylli Bufi u bë kryeministër, ndërsa Gramoz Pashko, një nga figurat kryesore të Partisë Demokratike, u emërua zëvendëskryeministër dhe ministër i Ekonomisë.
Qeveria kishte 24 poste në kabinet, 12 prej të cilave iu dhanë përfaqësuesve të opozitës. Në të morën pjesë përfaqësues të Partisë së Punës, Partisë Demokratike dhe forcave të tjera politike.
Pra, edhe në këtë rast, duhet të ndajmë dy realitete: protestat, vrasjet në Shkodër dhe greva e përgjithshme krijuan presionin që çoi në largimin e qeverisë Nano, por qeveria e re u formua përmes negociatave dhe marrëveshjes mes forcave politike.
1997 – Revolta popullore, dorëheqja e Meksit dhe marrëveshja politike
Viti 1997 është një nga ngjarjet më dramatike të historisë shqiptare.
Pas kolapsit të firmave piramidale, mijëra qytetarë humbën kursimet e tyre. Protestat u përhapën në të gjithë vendin dhe më pas situata u shndërrua në revoltë të armatosur.
Depot ushtarake u hapën, armët u përhapën në popullatë dhe institucionet shtetërore humbën kontrollin në shumë zona.
Më 1 mars 1997, kryeministri Aleksandër Meksi dhe kabineti i tij dhanë dorëheqjen nën presionin e revoltës.
Por çfarë ndodhi më pas?
A e morën qytetarët drejtimin e shtetit? A formuan ata një qeveri të dalë nga protestat?
Jo.
Më 11 mars, Sali Berisha emëroi Bashkim Finon nga Partia Socialiste si kryeministër. Më pas u formua Qeveria e Pajtimit Kombëtar, me përfaqësues të disa forcave politike.
Berisha vazhdoi të ishte President dhe u largua nga posti pas zgjedhjeve të qershorit 1997, kur Partia Socialiste fitoi shumicën parlamentare.
Pra, duhet të ndajmë dy realitete: revolta e armatosur detyroi dorëheqjen e qeverisë Meksi dhe krijoi një krizë të jashtëzakonshme shtetërore, ndërsa qeveria pasuese u formua përmes negociatave politike.
Ky është një nga shembujt më të qartë se si revolta mund të krijojë presion për ndryshim, por drejtimin e ri të shtetit e përcaktojnë proceset politike.
1998 – Protestat e armatosura dhe dorëheqja e Fatos Nanos
Nëse duam të jemi të drejtë me historinë, nuk mund ta anashkalojmë as vitin 1998.
Pas vrasjes së Azem Hajdarit më 12 shtator, Shqipëria u përfshi nga një tjetër krizë e rëndë.
Më 14 shtator, gjatë ceremonisë mortore, mbështetës të armatosur të opozitës sulmuan Kryeministrinë dhe morën përkohësisht nën kontroll disa institucione, përfshirë edhe godinën e televizionit shtetëror.
Kryeministri Fatos Nano dha dorëheqjen më 28 shtator 1998.
Por a kaloi pushteti te protestuesit?
Jo.
Pandeli Majko, gjithashtu nga Partia Socialiste, mori drejtimin e qeverisë.
Pra, edhe në këtë rast, protestat e dhunshme dhe kriza politike u shoqëruan me dorëheqjen e kryeministrit, por pushteti nuk iu dorëzua protestuesve. Ndryshimi i drejtimit të qeverisë u bë brenda së njëjtës forcë politike.
21 janari 2011 – Katër qytetarë të vrarë, por qeveria nuk u rrëzua
Më 21 janar 2011, opozita e drejtuar nga Edi Rama organizoi një protestë masive kundër qeverisë së Sali Berishës.
Përpara Kryeministrisë u vranë katër demonstrues nga armët e forcave të sigurisë. Ngjarja shkaktoi tronditje të madhe në shoqërinë shqiptare dhe pasoja të rënda politike e institucionale.
Por qeveria Berisha nuk ra.
Ajo vazhdoi të qeveriste deri në zgjedhjet parlamentare të vitit 2013, kur pushteti kaloi te koalicioni i drejtuar nga Edi Rama.
Ky rast tregon se edhe një protestë me pasoja tragjike dhe përplasje të rënda nuk prodhon automatikisht rrëzimin e qeverisë.
2026 – Protestat kundër Ramës dhe kërkesa për ndryshimin e modelit të pushtetit
Sot Shqipëria përballet sërish me protesta kundër qeverisë së Edi Ramës.
Protestat e nisura në maj 2026 dhe zgjerimi i tyre gjatë muajve të fundit, me përfshirjen e studentëve dhe të rinjve, kanë rikthyer në qendër të debatit kërkesën për largimin e kryeministrit, krijimin e një qeverie teknike tranzitore dhe ndryshimin e rregullave mbi të cilat funksionon sistemi politik.
Por kjo protestë nuk duhet parë vetëm si një kërkesë për largimin e një kryeministri.
Pesë kërkesat e bëra publike përfshijnë dorëheqjen e kryeministrit dhe qeverisë, krijimin e një qeverie teknike jopartiake me mandat 12-mujor, reformën kushtetuese dhe zgjedhore, ndryshimin e disa ligjeve dhe hartimin e një kontrate të re sociale mes qytetarëve dhe shtetit.
Në këtë pikë, analiza merr një rëndësi të veçantë.
Shqipëria nuk është pa njerëz të aftë për të drejtuar institucionet. Ka intelektualë, juristë, ekonomistë, akademikë, profesionistë dhe qytetarë me integritet, të cilët nuk janë pjesë e konfliktit të përhershëm partiak dhe mund të kontribuojnë në një proces të ri institucional.
Prandaj, çështja nuk duhet reduktuar te pyetja se kush do të zëvendësojë një kryeministër me një tjetër.
Çështja është nëse kërkesat e qytetarëve do të sjellin një proces të hapur, ku njerëzit me integritet dhe ekspertizë të kenë rol real në hartimin e qeverisjes së përkohshme dhe reformave, apo nëse edhe këtë herë vendimmarrja do të mbetet monopol i drejtuesve të partive politike.
Nëse pesë kërkesat do të imponohen përmes presionit qytetar dhe zbatohen në mënyrë transparente, atëherë kemi një zhvillim që shkon përtej rotacionit të zakonshëm politik.
Por nëse gjithçka përfundon në një marrëveshje mes drejtuesve të partive, pa përfshirje reale të qytetarëve, intelektualëve të pavarur dhe ekspertëve, atëherë pyetja që ngre kjo analizë mbetet ende pa përgjigje.
A do të arrijë qytetari shqiptar të ndikojë realisht në mënyrën se si qeveriset vendi, apo do të mbetet përsëri vetëm forca që krijon presion, ndërsa vendimet merren diku tjetër?
Populli proteston, por kush e përcakton pushtetin?
Nga viti 1924 deri në vitin 2026, historia shqiptare na jep disa mësime të rëndësishme.
Në vitin 1924, kryengritja e armatosur solli ndryshimin e pushtetit dhe ardhjen e Fan Nolit.
Në vitin 1991, ngjarjet e Shkodrës dhe greva e përgjithshme u pasuan nga dorëheqja e qeverisë Nano, por qeveria pasuese, ajo e Ylli Bufit, u formua përmes një marrëveshjeje shumëpartiake.
Në vitin 1997, revolta detyroi dorëheqjen e qeverisë Meksi, por qeveria pasuese u formua përmes negociatave politike.
Në vitin 1998, dhuna dhe presioni politik u shoqëruan me dorëheqjen e Fatos Nanos, por drejtimin e qeverisë e mori një tjetër përfaqësues i së njëjtës parti.
Në vitin 2011, katër qytetarë u vranë, por qeveria Berisha nuk u rrëzua.
Këto ngjarje nuk provojnë se protestat nuk kanë fuqi. Përkundrazi, tregojnë se ato mund të detyrojnë qeveri të japin dorëheqjen dhe të ndryshojnë ekuilibrat politikë. Por tregojnë edhe se largimi i një qeverie nuk do të thotë automatikisht se qytetarët kanë marrë drejtimin e shtetit.
Prandaj, rëndësia e protestave të vitit 2026 nuk duhet matur vetëm me numrin e pjesëmarrësve, ditët e qëndrimit në shesh apo përplasjet me policinë.
Duhet parë nëse pesë kërkesat do të sjellin një ndryshim real të mënyrës së qeverisjes dhe nëse qytetarët do të kenë rol në përcaktimin e institucioneve dhe të reformave që kërkojnë.
Shqipëria ka nevojë për institucione që nuk varen nga interesat e një partie, për profesionistë që nuk i nënshtrohen urdhrave politikë dhe për një proces ku integriteti dhe aftësia të kenë më shumë rëndësi se përkatësia partiake.
Sepse problemi nuk është vetëm kush largohet nga pushteti. Problemi është nëse pushteti do të vazhdojë të funksionojë sipas të njëjtave marrëveshje politike, apo do të hapet rruga për një model të ri, ku qytetarët dhe njerëzit me integritet të kenë rol real në drejtimin e vendit.
Historia duhet të shërbejë për të kuptuar pushtetin, jo për t’i shërbyer propagandës së tij.
Ndalohet kopjimi sipas ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”, i ndryshuar, ndalohet kopjimi, publikimi, shpërndarja dhe tjetërsimi pa cituar PatriotikMedia.al
