“Zbulimi i shekullit” nga emisioni i Kel Demit në Parlamentin izraelit?
Nga Auron Tare:
Prej disa ditësh po qarkullojnë në rrjetet sociale deklarata të Kryeministrit Edi Rama, të bëra në Jerusalem dhe në Izrael, ku ai paraqet një tezë jashtëzakonisht të fortë për historinë e qyteteve antike shqiptare.
Sipas Ramës, hebrenj të larguar nga Jerusalemi pas shkatërrimit të Tempullit në vitin 70 pas Krishtit kanë mbërritur në brigjet shqiptare dhe kanë themeluar qytete si Orikumi dhe Finiqi.
Në një fjalim në Jerusalem, Rama deklaronte:
Më tej, Kryeministri shqiptar pretendonte se këta hebrenj, pasi kishin marrë kontrollin e një anijeje romake që po i transportonte drejt skllavërisë, kishin mbërritur në brigjet shqiptare dhe kishin themeluar qytete të lulëzuara si Phoinikè dhe Orikumi.
Por deklarata bëhet edhe më e fortë në një intervistë për The Jerusalem Post, ku Rama citohet të ketë thënë:
Kishte 3000 hebrenj në vitet 70-73 pas Krishtit, menjëherë pas shkatërrimit të Tempullit, të cilët gjetën strehë në Shqipëri”.
Pra, sipas këtij versioni, Orikumi shqiptar nuk do të ishte thjesht një vend ku është vendosur një komunitet hebre, por një qytet i themeluar prej hebrenjve.
Dhe pikërisht këtu lind pyetja: ku janë provat historike dhe arkeologjike për këtë pretendim?
Finiqi ekzistonte shumë shekuj përpara vitit 70
Problemi më i madh me këtë tezë është kronologjia.
Finiqi, qyteti antik i Kaonisë, është i dokumentuar shumë kohë përpara shkatërrimit të Tempullit të Jerusalemit në vitin 70 pas Krishtit.
Polibi e përshkruan Finiqin si:
«“Qyteti më i fortë dhe më i fuqishëm në Epir.”»
Ndërsa Tit Livi e përmend si:
«“Phoenice urbs est Epiri” – “Fenikia është një qytet i Epirit.”»
Për më tepër, një nga dëshmitë epigrafike të rëndësishme për Finiqin daton rreth vitit 330 para Krishtit. Bëhet fjalë për mbishkrimin argiv të theorodokoi-ve, ku shfaqet emri [Φοιν]ίκα dhe përmenden individë të lidhur me qytetin.
Pra, dokumentimi i Finiqit i paraprin me disa shekuj ngjarjeve të vitit 70 pas Krishtit.
Këtu lind një pyetje që nuk mund të anashkalohet:
Si mund të jetë themeluar në shekullin I pas Krishtit një qytet që burimet antike e dokumentojnë shumë shekuj më herët?
Nëse bëhet fjalë për një zbulim të ri arkeologjik që ndryshon këtë histori, atëherë kemi përpara një çështje të jashtëzakonshme për shkencën shqiptare dhe ndërkombëtare. Por në këtë rast duhet të ekzistojnë dëshmi konkrete.
Edhe Orikumi njihet nga burimet antike
I njëjti problem shfaqet edhe me Orikumin.
Orikumi është një qendër e njohur e bregdetit të Epirit dhe shfaqet në burimet antike shumë përpara shekullit I pas Krishtit.
Në tekstin e atribuueshëm Skylaksit të Kariandës, Orikoi përmenden në lidhje me territorin e Amantias:
«“Orikoi banojnë në tokën e Amantias. Amantët janë ilirë…”»
Më vonë Orikumi shfaqet në burime të tjera greke dhe romake dhe luan rol të rëndësishëm në historinë e Adriatikut dhe në konfliktet ushtarake të periudhës romake.
Kjo nuk përjashton aspak mundësinë që në Orikum të kenë jetuar më vonë hebrenj.
Por këtu duhet bërë një dallim themelor:
Prania e një komuniteti hebre në një qytet nuk do të thotë automatikisht se ai komunitet e ka themeluar qytetin.
Një komunitet mund të vendoset në një qytet ekzistues, të zhvillojë tregtinë, të ndërtojë objekte fetare, të krijojë lagje apo të lërë gjurmë kulturore.
Por themelimi i një qyteti është një pretendim krejt tjetër historik.
Ku janë dëshmitë?
Nëse 3 mijë hebrenj të ardhur nga Jerusalemi pas vitit 70 pas Krishtit kanë themeluar Orikumin dhe Finiqin, atëherë duhet të ketë një seri pyetjesh që kërkojnë përgjigje.
Ku janë burimet antike që e përshkruajnë këtë migrim?
Ku janë dëshmitë epigrafike?
Ku janë gjurmët arkeologjike të kësaj kolonie?
Ku është dokumentuar ndryshimi i strukturës së qyteteve pas vitit 70?
Ku janë dëshmitë që lidhin drejtpërdrejt këta të ardhur nga Jerusalemi me themelimin e Orikumit dhe Finiqit?
Dhe mbi të gjitha: si shpjegohet ekzistenca e këtyre qyteteve në burimet antike shumë shekuj përpara këtij migrimi?
Deri tani, në materialin e bërë publik nga Kryeministri nuk paraqitet një provë e tillë që të rrëzojë kronologjinë e njohur historike.
Nëse ekzistojnë zbulime të reja arkeologjike të verifikuara nga institucionet shkencore shqiptare, atëherë ato duhet të publikohen dhe të shqyrtohen nga studiuesit.
Sepse nëse Akademia e Shkencave, Instituti i Arkeologjisë apo ekspeditat ndërkombëtare kanë zbuluar prova që ndryshojnë historinë e Orikumit dhe Finiqit, atëherë vërtet kemi të bëjmë me një “zbulim të shekullit”.
Por një pretendim kaq i madh kërkon prova po aq të mëdha.
Historia nuk mund të ndërtohet mbi një fjalim politik
Është e rëndësishme të theksohet se prania historike e hebrenjve në Ballkan dhe në territorin shqiptar është një temë serioze dhe me rëndësi të veçantë historike.
Por respekti për historinë e komunitetit hebre nuk kërkon që qytete të lashta shqiptare t’u atribuohen automatikisht kolonëve hebrenj pa një bazë të dokumentuar.
Nëse një komunitet hebre ka jetuar në një qytet ekzistues, kjo është një histori më vete dhe duhet studiuar me seriozitet.
Por të thuash se “Orikumi u themelua nga hebrenjtë” është një pretendim shumë më i madh.
Dhe kur një pretendim i tillë bëhet nga Kryeministri i Shqipërisë në një forum ndërkombëtar, ai nuk mbetet më thjesht një histori e treguar në një bisedë.
Ai bëhet një deklaratë publike e Shqipërisë.
Për këtë arsye, përgjegjësia për ta mbështetur me burime dhe dokumente është edhe më e madhe.
“Zbulimi i shekullit” apo një histori për publikun e mëngjesit?
Nëse Edi Rama disponon dokumente të reja historike dhe prova arkeologjike që ndryshojnë atë që deri më sot është shkruar për Orikumin dhe Finiqin, ato duhet të bëhen publike.
Do të ishte një zbulim me rëndësi të jashtëzakonshme.
Por nëse kemi vetëm një rrëfim politik të përshtatur për një audience ndërkombëtare, atëherë historia e Shqipërisë nuk mund të trajtohet si material për spektakël.
Në fund të fundit, një histori e tillë mund të prezantohej shumë më lehtë në një emision mëngjesi, aty ku publiku mund të argëtohej duke pirë kafenë.
Por Parlamenti izraelit dhe forumet ndërkombëtare nuk janë skena për improvizime historike.
Historia e Orikumit dhe Finiqit i përket arkeologëve, historianëve dhe dokumenteve.
Dhe nëse Rama ka vërtet “zbulimin e shekullit”, le ta nxjerrë në dritë.
Dokumentet, mbishkrimet dhe provat arkeologjike janë ato që duhet të flasin.
© Copyright of PatriotikMedia.al
