Nga Redaksia:
Izraeli kërkon të ketë armë bërthamore, por nuk do që të tjerët t’i kenë. Paradoksi bëhet edhe më i fortë kur merret parasysh fakti se vetë Izraeli nuk figuron në asnjë regjistër zyrtar ndërkombëtar si shtet me arsenal bërthamor dhe nuk e pranon publikisht ekzistencën e tij. Në të njëjtën kohë, ai qëndron jashtë disa mekanizmave ndërkombëtarë të kontrollit dhe nuk pranon inspektime të plota, duke krijuar një situatë që shumë analistë e konsiderojnë si një standard të dyfishtë në sistemin global të sigurisë.
Në praktikë, politika e njohur si “paqartësi strategjike” ka qenë shtylla e strategjisë së Izraeli për dekada me radhë. Kjo do të thotë se shteti nuk konfirmon dhe as nuk mohon posedimin e armëve bërthamore. Megjithatë, ekspertët ndërkombëtarë të kontrollit të armëve vlerësojnë se Izraeli ka ndërtuar një arsenal të konsiderueshëm që prej fundit të viteve 1960.
Një nga qendrat më të diskutuara në këtë kontekst është kompleksi bërthamor në Dimona, i cili prej dekadash përmendet si zemra e programit bërthamor izraelit. Edhe pse informacioni zyrtar është i kufizuar, raporte të ndryshme ndërkombëtare dhe analiza satelitore kanë përforcuar bindjen se vendi disponon dhjetëra koka bërthamore.
Në të njëjtën kohë, Izraeli nuk është palë në Traktatin e Mospërhapjes së Armëve Bërthamore (NPT), traktati kryesor global që synon të ndalojë përhapjen e armëve bërthamore dhe të vendosë mekanizma kontrolli përmes inspektimeve ndërkombëtare. Kjo e vendos Izraelin në një pozitë të veçantë në sistemin ndërkombëtar, ndryshe nga shumica e vendeve të botës.
Kontrasti bëhet edhe më i dukshëm kur përmendet Irani. Programi bërthamor iranian ka qenë për vite me radhë në qendër të debatit ndërkombëtar dhe nën mbikëqyrjen e Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike. Marrëveshja bërthamore e vitit 2015, e njohur si Joint Comprehensive Plan of Action, vendosi kufizime të rrepta mbi aktivitetet bërthamore të Iranit dhe parashikoi inspektime të rregullta ndërkombëtare.
Megjithatë, tensionet në rajon dhe zhvillimet e viteve të fundit, sidomos pas tërheqjes së Shteteve të Bashkuara nga marrëveshja në vitin 2018, e kanë përkeqësuar situatën. Irani ka rritur nivelet e pasurimit të uraniumit, ndërsa Izraeli vazhdon të paralajmërojë për rrezikun që Teherani të arrijë kapacitet bërthamor.
Por pyetja që shtrohet sot në arenën ndërkombëtare është më e thellë se sa thjesht rivaliteti mes dy shteteve.
A mund të funksionojë një sistem global sigurie ku disa shtete mbajnë armë bërthamore pa i deklaruar, ndërsa të tjerëve u kërkohet transparencë absolute dhe kufizime të rrepta?
Ky standard i dyfishtë po bëhet një nga faktorët që rrit tensionet në Lindjen e Mesme dhe dobëson besimin në rregullat ndërkombëtare. Sepse sa më shumë që këto rregulla perceptohen si selektive, aq më shumë shtete mund të ndihen të shtyra të ndjekin të njëjtën rrugë për të garantuar sigurinë e tyre.
Në fund, çështja nuk është vetëm Izraeli apo Irani. Është vetë rendi ndërkombëtar dhe pyetja nëse ai bazohet në rregulla të barabarta për të gjithë, apo në interesa të momentit që ndryshojnë sipas fuqisë së secilit shtet. Nëse kjo dilemë nuk zgjidhet, rreziku i përhapjes së armëve bërthamore do të vazhdojë të rritet – dhe bashkë me të edhe rreziku për gjithë botën.