35 vite pas rënies së komunizmit, Shqipëria nuk vuan vetëm nga varfëria, emigrimi apo korrupsioni. Ajo vuan nga diçka më e thellë: mungesa e një boshti kombëtar në qeverisje
Nga Redi Minga:
Sot Shqipëria 35 vite pas rrëzimit të sistemit komunist, nuk është më një vend i izoluar – por është një vend i zbrazur, i përçarë dhe i paqartë në identitetin e vet strategjik.
Kjo analizë nuk është thirrje emocionale. Është një përmbledhje e akuzave, debateve dhe realiteteve që kanë shoqëruar tranzicionin shqiptar.
Tranzicioni që nuk prodhoi shtet
Nga viti 1991 e deri më sot, figura si Sali Berisha dhe Fatos Nano udhëhoqën fazat e para të pluralizmit. Premtimi ishte ndërtimi i shtetit kombëtar demokratik.
Por çfarë ndodhi realisht?
35 vite “reforma” që shkatërruan industrinë kombëtare
Pas viteve ’90, Shqipëria kaloi nga ekonomi e centralizuar në privatizime masive. Por shumë prej tyre u shoqëruan me:
- Shkatërrimin e Rafinerisë së Ballshit
- Mbylljen e Azotikut të Fierit
- Rënien e fabrikave të xhamit, telave, tekstilit
- Shkatërrimin e zinxhirit industrial kombëtar
Në vend të modernizimit, ndodhi shpesh çmontimi.
Në vend të zhvillimit, ndodhi varësia nga importi.
Rezultati: një vend që dikur prodhonte, sot kryesisht konsumon.
Bujqësia – nga shtyllë ekonomike në sektor të braktisur
Tokat u copëtuan, kanalet vaditëse u shkatërruan, subvencionet mbetën minimale.
Sot Shqipëria importon produkte që dikur i eksportonte.
Emigrimi i të rinjve nga zonat rurale krijoi një realitet të ri: fshatra të boshatisura dhe ekonomi e dobësuar.
Pronat – plagë e hapur 35-vjeçare
Çështja e pronës mbetet një nga konfliktet më të mëdha sociale të tranzicionit.
Mijëra familje ende përballen me:
- Zvarritje gjyqësore
- Kompensime simbolike
- Ndërtime mbi toka të kontestuara
Ka pasur akuza të vazhdueshme për grabitje pronash dhe favorizime klienteliste, veçanërisht në zonat bregdetare dhe urbane.
Trashëgimia kombëtare dhe debatet për administrimin
Rasti i administrimit të Butrint National Park nga një fondacion ndërkombëtar nxiti debat të madh publik mbi sovranitetin kulturor.
Po ashtu, shqetësime janë ngritur për menaxhimin e pasurive si:
- Amfiteatri i Durrësit
- Parku arkeologjik i Apolonisë
Kritikët e shohin këtë si zhvendosje të kontrollit nga shteti tek struktura me financime të huaja, përfshirë fondacione me mbështetje ndërkombëtare si ato të lidhura me George Soros.
Duhet theksuar se këto janë tema debatesh publike dhe jo vendime të klasifikuara si “shitje”, por perceptimi publik ka qenë i fortë dhe polarizues.
Arsimi, Akademia dhe identiteti
Akademia e Shkencave, universitetet publike dhe sistemi arsimor janë përballur me:
- Reforma të shpeshta dhe të paqëndrueshme
- Politizim
- Rënie të cilësisë
- Largim masiv të pedagogëve dhe studentëve
Në diskursin publik është ngritur edhe shqetësimi për dobësimin e identitetit kulturor, përmes:
- Ndryshimeve në kurrikula
- Zbehjes së historisë kombëtare
- Polarizimit shoqëror
Shkatërrimi i Ushtrisë Shqiptare
Pas rënies së sistemit komunist, reforma në ushtri ishte e domosdoshme. Por ajo që ndodhi në praktikë, sidomos në vitin 1997, ishte katastrofike:
- Depot e armëve u grabitën masivisht.
- Struktura komanduese u shpërbë.
- Bazat ushtarake u lanë në harresë.
- Industria ushtarake u çmontua.
Nga një ushtri e madhe numerikisht, Shqipëria kaloi në një strukturë të reduktuar, shpesh pa kapacitete reale mbrojtëse.
Anëtarësimi në NATO në 2009 ishte një arritje strategjike, por për shumë analistë mbetet pyetja: a u reformua ushtria me vizion kombëtar, apo thjesht u tkurr për t’iu përshtatur një modeli minimal?
Një shtet pa ushtri funksionale është i varur nga të tjerët për sigurinë e vet.
Lufta e Kosovës – madhështia e popullit, dobësia e shtetit
Në vitin 1999, gjatë luftës së Kosovës, Shqipëria ishte një nga vendet më të varfra në Europë. Shteti ishte ende i brishtë pas krizës së 1997-ës.
Por populli shqiptar bëri atë që politika shpesh nuk arrin ta bëjë: hapi dyert.
Qindra mijëra shqiptarë nga Kosova – Dardania historike – u strehuan në shtëpitë e familjeve shqiptare. Pa buxhete të mëdha. Pa plane të sofistikuara. Me bukë, zemër dhe solidaritet.
Shqiptarët e varfër ndanë kafshatën me vëllezërit e tyre.
Ndërkohë, shteti shqiptar kishte kapacitete të kufizuara ushtarake dhe infrastrukturore për të përballuar një krizë të tillë. Shqipëria u bë bazë logjistike e NATO-s, por jo faktor ushtarak vendimmarrës.
Heroizmi ishte i popullit. Shteti ishte i dobët.
Përçarja si mjet pushteti
Në 35 vite, politika shqiptare ka qenë më shumë arenë konflikti sesa konsensusi kombëtar.
Partitë kanë ndryshuar, por modeli i përçarjes ka mbetur:
- Veri – Jug
- Të majtë – Të djathtë
- Pro – Kundër Perëndimit
- Tradicional – Liberal
Një komb i përçarë është më i lehtë për t’u kontrolluar.
Të thuash se “politika në Tiranë mendon serbisht e greqisht” nuk është një fjalë fake por e pamohueshme dhe e fortë.
Sepse ajo nuk ka përfaqësuar ndjesinë e një pjese të shoqërisë që besonte se:
- Elitat kanë vepruar pa një doktrinë kombëtare të qartë
- Industria u çmontua pa strategji
- Bujqësia u la pas dore
- Pronat mbeten plagë
- Trashëgimia kulturore u politizua
- Identiteti kombëtar u dobësua nga konfliktet e brendshme
Integrimi europian – alibi apo vizion?
Nën drejtimin e Edi Rama, integrimi europian u kthye në narrativë qendrore. Çdo kritikë ndaj qeverisjes shpesh u etiketua si “anti-europiane”.
Por ndërkohë:
- Shqipëria u tkurr demografikisht.
- Ekonomia mbeti e varur nga remitancat.
- Investimet strategjike shpesh nuk sollën zhvillim të qëndrueshëm.
Nisma rajonale si “Ballkani i Hapur” u panë nga shumë analistë si lëvizje me më shumë përfitim për Serbinë sesa për Shqipërinë.
Pra 35 vite më pas, pyetja mbetet e hapur:
A kemi ndërtuar shtet me bosht kombëtar, apo thjesht kemi prodhuar një klasë politike që flet shqip në podium – por mendon me logjikë jashtë interesit afatgjatë shqiptar?