Nga Magdalena Ramohito (aj):
Në diskursin publik shqiptar përsëritet prej vitesh e njëjta pyetje: Pse populli nuk del në protesta? Përgjigjja automatike është po aq e gabuar: nga frika. Shqiptarët sot nuk janë të frikësuar. Ata janë të çliruar nga iluzionet.
Për 35 vjet, protesta është përdorur nga politika si instrument presioni për pazare pushteti, jo si mjet ndryshimi institucional. Zhurmë, kamera, retorikë morale – dhe në fund, riciklim i të njëjtave metoda drejtimi, i të njëjtave struktura, me emra të rinj dhe mendësi të vjetra.
Qytetari e ka kuptuar se protesta pa projekt shteti nuk prodhon reformë, por vetëm konsum emocional.
Krahasimi me Iranin: pse atje vdesin dhe këtu jo?
Krahasimi me protestat në Iran është i domosdoshëm. Iranianët sot po dalin në sheshe, përballen me plumba dhe vdesin, sepse përballen me një regjim: të mbyllur, represiv, që nuk riciklohet dhe nuk maskohet.
Armiku është i qartë. Pushteti nuk ndryshon formë, por sundon hapur.
Protesta për ta është akt ekzistencial: ose ndryshon sistemi, ose nuk ka të ardhme. Në Shqipëri situata është thelbësisht tjetër. Pushteti nuk rrëzohet; riformatohet. Strukturat mbeten, mekanizmat mbijetojnë, ndërsa retorika ndërrohet. Shqiptari nuk sakrifikon për paqartësi politike. Njeriu rrezikon jetën vetëm kur e di se sakrifica prodhon ndryshim real.
“Amerika në sfond” dhe iluzioni i garancisë
Një element tjetër thelbësor është prania e një arbitri të jashtëm. Në Iran nuk ka garanci. Në Shqipëri ekziston bindja se dikush tjetër – SHBA, BE, SPAK – do ta korrigjojë sistemin. Ky iluzion nuk e fuqizon shoqërinë; e mpin. Ai e zhvendos përgjegjësinë nga politika vendase dhe e shtyn reformën reale në pafundësi. Shoqëria pret, ndërsa politika administron kohën.
Media dhe zbrazja e debatit publik
Një pjesë e madhe e mediave nuk funksionojnë më si pasqyrë e shoqërisë, por si zgjatim i interesave politike. Debati publik është reduktuar në intriga, thashetheme dhe spektakël, ndërsa problemet reale – ekonomia familjare, shëndetësia, arsimi, emigrimi – mbeten në periferi. Një shoqëri që nuk informohet seriozisht nuk mobilizohet. Ajo vetëm reagon – dhe shpejt lodhet.
SPAK: i domosdoshëm, por jo zgjidhje
SPAK është instrument i nevojshëm për ndëshkimin penal, por drejtësia nuk është projekt politik. Ajo pastron, nuk ndërton. Pa reformim politik paralel, frika nga ndëshkimi thjesht prodhon forma më të sofistikuara korrupsioni. Ta kthesh SPAK-un në shpresën e vetme është shmangie e përgjegjësisë politike.
Parlamenti: fusha e vetme e ndryshimit real
Ndryshimi real vjen vetëm nga brenda institucioneve, dhe mbi të gjitha nga Parlamenti. Jo një parlament dekorativ, por një institucion me: debat real, fraksione funksionale, përplasje idesh dhe përgjegjësi politike. Pa këtë, protestat mbeten teatër, drejtësia mbetet episod, dhe shoqëria mbetet spektatore. Shqiptarët nuk mungojnë në sheshe sepse kanë frikë.
Mungojnë sepse nuk shohin kuptim. Dhe kjo është diagnoza më e rëndë për një sistem politik: Ndryshimi ose vjen nga brenda institucioneve, ose nuk vjen kurrë.