Nga Redaksia:
Prej më shumë se 35 vitesh, Shqipëria funksionon në një realitet ku pushteti politik, drejtësia dhe interesat ekonomike janë ndërthurur në një sistem të mbyllur. Reforma në drejtësi, e shpallur si zgjidhje historike, ka prodhuar institucione të reja, por jo domosdoshmërisht drejtësi për qytetarët.
Ky material paraqet një analizë hetimore mbi boshllëqet e sistemit aktual dhe kërkesat minimale që dalin nga faktet e konstatuara, dokumentet publike dhe praktika ndërkombëtare.
1- SPAK – INSTITUCION ME KOMPETENCA, POR ME KUFIZIME STRUKTURORE
SPAK u krijua për të hetuar korrupsionin e nivelit të lartë. Megjithatë, faktet tregojnë se:
Numri i prokurorëve është i kufizuar
Shumë çështje të mëdha zvarriten
Dosjet me ndikim politik shpesh ngecin në faza procedurale
Në vende si SHBA, Gjermania apo Franca, hetimet ndaj pushtetit shoqërohen nga skuadra të përziera vendase–ndërkombëtare. Në këtë kontekst, fuqizimi i SPAK me të paktën 30 prokurorë të huaj, pa lidhje lokale, do të reduktonte ndikimin politik dhe presionin e brendshëm.
2- IMUNITETI POLITIK – MEKANIZËM MBROJTËS, JO KUSHTETUES
Hetimet e deritanishme tregojnë se imuniteti i deputetëve dhe zyrtarëve të lartë ka shërbyer më shumë si barrierë procedurale sesa si garanci institucionale.
Vendime të Gjykatës Kushtetuese kanë krijuar precedentë që:
Ndikojnë indirekt në hetimet e SPAK
Shtyjnë ose bllokojnë procese penale
Kjo ngrit dyshime serioze mbi ndarjen reale të pushteteve dhe kërkon heqjen e imunitetit si mburojë ndaj drejtësisë.
3- PASURITË E POLITIKANËVE – 35 VJET PA KONTROLL REAL
Nga viti 1990 e në vazhdim:
Nuk ka pasur auditim të plotë të pasurive
Deklarimet janë kryesisht formale
Mungon verifikimi real i burimit të pasurisë
Praktikat ndërkombëtare sugjerojnë komisione të posaçme me ekspertë financiarë, ligjorë dhe hetues, të aftë të analizojnë pasuritë për dekada me radhë. Një strukturë e tillë do të mundësonte:
Identifikimin e pasurive të pajustifikuara
Konfiskimin ligjor
Kthimin e tyre në buxhetin publik
4- OLIGARKËT DHE KOMPANITË E MËDHA – ZONA E PAPREKSHME
Hetimet ekonomike tregojnë se një pjesë e madhe e pasurive të përqendruara në pak duar janë ndërtuar përmes:
Koncesioneve pa garë
Favorizimeve fiskale
Marrëdhënieve direkte me pushtetin
Në mungesë të një vettingu ekonomik, këto struktura mbeten të paprekshme. Modelet europiane parashikojnë hetim të thelluar të burimit të kapitalit dhe konfiskim në rast të shkeljeve.
5- TENDERAT PUBLIKË – TRANSPARENCË FORMALE, JO REALE
Dokumentet zyrtare tregojnë se:
Shumë tenderë kanë vetëm një ofertues
Vendimet merren nga struktura të mbyllura
Ekspertiza e pavarur mungon
Zgjidhja e propozuar është krijimi i këshillave të ekspertëve të pavarur, me minimum 100 ekspertë për çdo ministri, që të shqyrtojnë çdo vendim madhor dhe kontratë publike.
6- KUSHTETUTA – MBROJTËSE E PUSHTETIT, JO E QYTETARIT
Analiza juridike e Kushtetutës aktuale tregon:
Mungesë mekanizmash realë transparence
Kontroll të dobët mbi ekzekutivin
Pak instrumente ndëshkuese
Ndryshimet kushtetuese janë të domosdoshme për të garantuar kontroll publik mbi vendimmarrjen financiare.
7- DËNIMET – PROBLEMI I PANDËSHKUESHMËRISË
Statistikat penale tregojnë se:
Dënimet për zyrtarët janë shpesh minimale
Uljet e dënimeve janë të zakonshme
Mesazhi publik është toleranca ndaj vjedhjes
Vendosja e dënimeve të rënda dhe pa ulje për korrupsionin e nivelit të lartë konsiderohet praktikë parandaluese në disa juridiksione perëndimore.
8- ZYRTARËT E NDERSHËM – TË PADUKSHËM NË SISTEM
Në kontrast me abuzimet, ekzistojnë qindra zyrtarë, gjyqtarë dhe prokurorë që:
Nuk janë implikuar në korrupsion
Kanë punuar nën presion
Nuk janë vlerësuar kurrë institucionalisht
Modelet e shteteve nordike parashikojnë stimuj afatgjatë, përfshirë pensione të posaçme për integritet të provuar.
FAKTI
Faktet tregojnë se problemi në Shqipëri nuk është mungesa e ligjeve, por mungesa e vullnetit për t’i zbatuar ato ndaj pushtetit.
Kërkesat e paraqitura më sipër nuk janë retorikë politike, por produkte të analizës së boshllëqeve reale të sistemit.
Pa ndërhyrje strukturore, hetim të pasurisë dhe ndëshkim real, reforma në drejtësi mbetet një fasadë.