Nga Redaksia – Në kulmin e Lufta e Dytë Botërore, bota nuk po përballej vetëm me fashizmin dhe nazizmin, por edhe me një përplasje të thellë vizionesh për të ardhmen e rendit global. Në njërën anë qëndronte Presidenti amerikan Franklin D. Roosevelt, i cili shihte fundin e kolonializmit si kusht për paqe të qëndrueshme. Në anën tjetër ishte Kryeministri britanik Winston Churchill, mbrojtësi i vendosur i Perandorisë Britanike.
Ky konflikt nuk ishte thjesht ideologjik – ai ishte një betejë për fatin e kombeve të tëra.
Roosevelt kundër perandorive: një vizion për botën e lirë
Franklin D. Roosevelt e konsideronte kolonializmin një sistem shfrytëzimi brutal. Gjatë një vizite në Gambia, ai përshkroi me tone të forta realitetin e kolonive britanike: varfëri ekstreme, mungesë arsimimi dhe shfrytëzim ekonomik i pamëshirshëm. Për Roosevelt-in, kjo nuk ishte thjesht padrejtësi – ishte një pengesë për zhvillimin e njerëzimit.
Ai propozoi një model të ri:
- mbikëqyrje ndërkombëtare për kolonitë,
- investim në arsim dhe shëndetësi,
- dhe kalim gradual drejt vetëqeverisjes.
Ky model u frymëzua edhe nga përvoja amerikane në Filipine, ku SHBA kishte premtuar pavarësi të plotë.
Përplasja me Churchill: Perandoria nuk dorëzohet
Përballë këtij vizioni qëndronte Winston Churchill, i cili nuk pranonte në asnjë mënyrë shpërbërjen e Perandorisë Britanike. Roosevelt e përshkroi atë si “mid-viktorian”, pra të mbërthyer në një mentalitet të shekullit XIX.
Në diskutimet mbi Indokinën (Vietnamin e sotëm), Roosevelt kërkoi që territori të mos rikthehej nën kontrollin francez, por të vendosej nën një administrim ndërkombëtar që do ta përgatiste për pavarësi.
Churchill e kundërshtoi fuqishëm këtë ide, sepse një precedent i tillë do të rrëzonte të gjithë sistemin kolonial britanik.
Aleanca e pazakontë: Roosevelt dhe Stalin kundër kolonializmit
Në mënyrë paradoksale, Roosevelt shpesh gjente më shumë dakordësi me liderin sovjetik Joseph Stalin sesa me aleatin britanik. Të dy mbështesnin konceptin e “trusteeship”-it – një formë administrimi ndërkombëtar që do t’i çonte kolonitë drejt pavarësisë.
Kjo përplasje e brendshme brenda aleatëve tregonte se lufta nuk ishte vetëm kundër Boshtit, por edhe për formën e botës që do të lindte pas saj.
Vdekja e papritur dhe kthesa historike
Më 12 prill 1945, Franklin D. Roosevelt vdiq papritur nga hemorragjia cerebrale. Me të u shua edhe arkitekti kryesor i një rendi botëror pa perandori.
Në vend të tij erdhi Harry S. Truman – një figurë shumë më e dobët politikisht dhe pa vizionin strategjik të paraardhësit. Truman ndryshoi drejtimin e politikës amerikane, duke lejuar rikthimin e ndikimit kolonial evropian, sidomos atë francez dhe britanik.
Vietnami: prova e tradhtisë
Pas luftës, lideri vietnamez Ho Chi Minh shpalli pavarësinë e vendit duke u mbështetur në parimet e Deklaratës Amerikane të Pavarësisë. Ai kërkoi mbështetjen e SHBA-së, duke iu drejtuar drejtpërdrejt Harry S. Truman.
Por përgjigja nuk erdhi kurrë.
SHBA zgjodhi të mos përkrahë pavarësinë, duke hapur rrugën për rikthimin e Francës dhe më pas për një nga konfliktet më të gjata dhe më të përgjakshme të shekullit XX – Luftën e Vietnamit.
Në thelb, konflikti ishte mes dy modeleve:
- Sistemi i Roosevelt-it:
një botë me kombe të pavarura, zhvillim ekonomik dhe sovranitet real. - Sistemi i Churchill-it:
vazhdimësi e perandorive, kontroll ekonomik dhe dominim global.
Pas vdekjes së Roosevelt-it, fitoi modeli i dytë.
Historia mund të kishte marrë një drejtim krejt tjetër. Një botë pa kolonializëm mund të kishte lindur menjëherë pas luftës. Por vdekja e Franklin D. Roosevelt dhe ardhja në pushtet e Harry S. Truman ndryshuan gjithçka.
Dekolonizimi u shty, konfliktet shpërthyen dhe miliona njerëz paguan çmimin.
Kjo mbetet një nga kthesat më të mëdha të historisë moderne – momenti kur një vizion për liri globale u zëvendësua nga interesat e vjetra të perandorive.