Nga Artur Meçollari:
Vlora Hyseni do të na tregojë se si u “fikën” radarët në vitin 2026. Por historia e radarëve shqiptarë nuk nis sot.
Ajo ka një histori shumë më të hershme, që të çon në vitin 2015 dhe 2016, te sistemi i Integruar i Vëzhgimit të Hapësirës Detare (SIVHD), te softueri MTM200, te kontratat e mirëmbajtjes dhe te kompania IDEA-TEL.
Dhe pikërisht këtu qëndron një nga enigmat më të mëdha të historisë së kontrollit të hapësirës detare shqiptare.
Radarët, sipas dokumenteve dhe të dhënave teknike që kam shqyrtuar, nuk u “fikën” në kuptimin që pajisjet radarike pushuan së punuari. Problemi ishte më i thellë: sistemi që duhej të grumbullonte dhe paraqiste në Qendrën Ndërinstitucionale Operacionale Detare (QNOD) informacionin e radarëve u bë jofunksional.
Nëse kjo është e saktë, atëherë Shqipëria për një periudhë të konsiderueshme nuk kishte humbur domosdoshmërisht radarët, por kishte humbur pamjen e integruar të situatës detare.
Çfarë ndodhi me MTM200?
Në shtator 2015, sipas një raporti të Forcës Detare, sistemi operativ MTM200 u raportua i “djegur”.
MTM200 nuk ishte një radar. Ishte softueri kryesor i SIVHD-së, sistemit të ndërtuar nga kompania amerikane Lockheed Martin në vitin 2010.
Funksioni i tij ishte thelbësor: të mblidhte informacionin e radarëve dhe AIS nga shtatë Pikat Radio-Teknike dhe ta paraqiste atë në kohë reale në QNOD, duke krijuar një pamje të integruar të hapësirës detare shqiptare.
Pra, nëse radarët vazhdonin të prodhonin sinjal, por informacioni nuk shkonte më në sistemin qendror, operatori në QNOD nuk kishte më të njëjtën pamje operative.
Me fjalë të tjera: radarët mund të shihnin, por qendra që duhej ta shihte të gjithë panoramën ishte praktikisht e verbër.
Sipas të dhënave të paraqitura nga Meçollari, për këtë problem ekziston vetëm një procesverbal. Dhe pyetja kryesore është pse një defekt kaq kritik i sistemit nuk u zgjidh përmes prodhuesit të tij.
Pse nuk u kërkua zëvendësimi i MTM200 nga Lockheed Martin?
SIVHD ishte ndërtuar nga Lockheed Martin dhe MTM200 ishte produkti software kryesor i sistemit.
Megjithatë, pas dëmtimit të MTM200, Ministria e Mbrojtjes nuk iu drejtua Lockheed Martin për zëvendësimin e tij, edhe pse, sipas të dhënave të paraqitura nga Meçollari, kontrata 10-vjeçare i jepte kompanisë amerikane përparësi në këtë fushë.
Në vend të kësaj, në fillim të vitit 2016 u lidh një kontratë mirëmbajtjeje për SIVHD-në me kompaninë IDEA-TEL.
Kjo kompani kishte pasur më parë kontrata mirëmbajtjeje për sistemin, por kontrata e re kishte një element të rëndësishëm shtesë: instalimin e një software-i të ri, që do të zëvendësonte MTM200.
Sipas materialit të Meçollarit, ky software do të jepej falas për një vit.
Problemi është se software-i i ri nuk ishte funksional në momentin e instalimit.
Radarët u lidhën gradualisht me sistemin
Sipas shpjegimit teknik të Meçollarit, problemi nuk qëndroi vetëm te instalimi i një software-i të ri.
Sistemi u përdor si një lloj “bankoprovë” për përmirësimin gradual të software-it.
Për këtë arsye, radarët nuk u lidhën menjëherë me qendrat operacionale.
Fillimisht u lidh një radar, më pas një tjetër dhe kështu me radhë, deri sa sistemi arriti një pamje më të plotë të hapësirës detare në fund të vitit 2016.
Kjo do të thotë se, sipas kësaj kronologjie, gjatë kësaj periudhe QNOD nuk kishte një pamje të plotë dhe të pandërprerë të gjithë hapësirës detare shqiptare.
Dhe kjo është shumë më ndryshe nga thënia e thjeshtë se “radarët ishin fikur”.
Çfarë thoshte Mimi Kodheli në vitin 2017?
Në nëntor 2017, ish-ministrja e Mbrojtjes Mimi Kodheli reagoi publikisht për debatin mbi radarët.
Ajo deklaroi se radarët ishin të destinuar për mbikëqyrjen e kufijve detarë dhe jo posaçërisht për identifikimin e trafikantëve të drogës. Kodheli tha gjithashtu se radarët ishin të programuar të identifikonin mjetet që hynin në territorin detar shqiptar.
Por pikërisht këtu lind një tjetër problem.
Sipas Meçollarit, pretendimi se radarët nuk mund të identifikonin mjete të përdorura në trafik detar nuk përputhet me funksionin operacional të SIVHD-së.
Ai sjell si shembull një testim të kryer prej tij në vitin 2010, kur doli në det me një gomone të Policisë Kufitare për testimin e SIVHD-së dhe, sipas tij, sistemi ishte në gjendje të zbulonte edhe mjete të vogla lundruese.
Pra debati nuk është thjesht nëse radarët ishin “për trafikantët” apo “për kufirin”.
Pyetja teknike është nëse sistemi ishte në gjendje të zbulonte dhe të paraqiste në QNOD lëvizjet e mjeteve të vogla në hapësirën detare.
Një vit jashtë funksionit të plotë
Sipas kronologjisë së paraqitur nga Meçollari, MTM200 u dëmtua në shtator 2015.
Më pas, gjatë vitit 2016, sistemi i ri software u instalua dhe u përmirësua gradualisht.
Për pasojë, SIVHD nuk funksionoi me kapacitetin e plotë të mëparshëm gjatë kësaj periudhe.
Kjo është pika që kërkon hetim të plotë: çfarë ndodhi realisht me MTM200, pse nuk u zëvendësua përmes prodhuesit, kush vendosi instalimin e software-it të ri, çfarë produkti ishte ai, a ishte i licencuar dhe kush e certifikoi funksionalitetin e tij?
A ishte software-i i IDEA-TEL produkt i licencuar?
Edhe sot, sipas Meçollarit, mbetet një pikë e paqartë nëse software-i i instaluar nga IDEA-TEL ishte një produkt i licencuar dhe i plotë.
Por një gjë, sipas tij, është e qartë nga mënyra se si u zhvillua procesi: sistemi nuk u bë menjëherë funksional.
Ai u përmirësua gjatë përdorimit, ndërkohë që radarët u lidhën gradualisht me qendrat operacionale.
Nëse një sistem i sigurisë kombëtare përdoret për një periudhë si “bankoprovë” gjatë zhvillimit të software-it, atëherë kjo ngre pikëpyetje serioze për përgjegjësinë institucionale dhe procedurat e prokurimit, mirëmbajtjes dhe certifikimit.
IDEA-TEL dhe historia e kontratave
Sipas materialeve të publikuara ndër vite, IDEA-TEL kishte marrë më herët kontrata për mirëmbajtjen e sistemit të radarëve.
Një material i publikuar në vitin 2017 pretendonte se softueri MTM200 kishte qenë jashtë funksionit dhe se ishte nisur procesi i zëvendësimit të tij me një software tjetër. I njëjti material ngrinte shqetësime mbi ndikimin e këtij ndryshimi në kontrollin e hapësirës detare.
Këto janë pretendime që kërkojnë verifikim përmes dokumenteve origjinale të Ministrisë së Mbrojtjes, kontratave, procesverbaleve teknike dhe raporteve të pranimit të sistemit.
Por pikërisht këto dokumente do të duhej të ishin objekt i një hetimi serioz.
Çfarë ndodhi më pas?
Sipas kronologjisë së paraqitur nga Meçollari, në vitin 2018 kontrata me IDEA-TEL u ndërpre në mënyrë të njëanshme pasi administratori i kompanisë ishte shpallur në kërkim ndërkombëtar.
Megjithatë, sistemi software i përdorur nga IDEA-TEL vijoi të përdorej në SIVHD deri në vitin 2020, kur u lidh një kontratë me Lockheed Martin dhe u instalua sistemi MTM300.
Kështu, historia e radarëve shqiptarë nuk është një histori e një butoni që u shtyp dhe radarët u “fikën”.
Është një histori e një sistemi kompleks: radarë, serverë, software, qendra operacionale, kontrata mirëmbajtjeje, kompani private dhe vendimmarrje institucionale.
Pyetjet që mbeten pa përgjigje
Nëse kronologjia e mësipërme konfirmohet nga dokumentet zyrtare, atëherë pyetjet janë të qarta:
Kush e konstatoi “djegien” e MTM200 në shtator 2015?
Pse nuk iu kërkua Lockheed Martin zëvendësimi i sistemit?
Kush vendosi që IDEA-TEL të instalonte një software alternativ?
Çfarë produkti ishte software-i i ri?
A kishte licencë dhe certifikim?
Kush e testoi dhe kush e pranoi?
Pse radarët u lidhën gradualisht me sistemin gjatë vitit 2016?
Sa kohë nuk pati QNOD një pamje të plotë të hapësirës detare?
Kush mbajti përgjegjësi për këtë situatë?
Dhe mbi të gjitha: pse kjo histori nuk u hetua deri në fund?
Sepse nëse në vitin 2015 u humb funksionaliteti i sistemit qendror, ndërsa gjatë vitit 2016 sistemi u rikthye gradualisht në funksion, atëherë termi “radarët u fikën” është shumë i thjeshtë për të përshkruar atë që realisht ka ndodhur.
Radarët mund të mos jenë fikur.
Por Shqipëria mund të ketë qenë pa një sistem të plotë të vëzhgimit detar.
Dhe kjo, për një vend me vijë bregdetare dhe kufi detar, është një çështje që lidhet drejtpërdrejt me sigurinë kombëtare.
Në vitin 2026 historia e radarëve po rikthehet në vëmendje. Por për ta kuptuar atë, duhet të kthehemi te viti 2015, te MTM200, te kontratat e mirëmbajtjes dhe te ajo periudhë kur sistemi SIVHD humbi funksionalitetin e tij të plotë.
Dhe pikërisht aty duhet të fillojë hetimi i vërtetë.
© Copyright of PatriotikMedia.al
