Ka një ishull që shfaqet në çdo kthesë të historisë së një familjeje, dhe asnjëherë në anën fituese
Nga Redaksia – Kur Beqir Balluku mori Ministrinë e Mbrojtjes Popullore në vitin 1952, Sazani dhe Gjiri i Vlorës po bëheshin detyra e tij më e rëndësishme: baza e vetme e nëndetëseve sovjetike në Mesdhe, “Gjibraltari i Kuq” që CIA-ja e fotografonte nga ajri dhe e ndiqte anije pas anijeje. Për nëntë vjet ai gji ishte prova e vendit të Shqipërisë në planet e një superfuqie — dhe Balluku ishte njeriu përgjegjës për të.
Në vitin 1961, i njëjti gji u bë e kundërta. Kur Enver Hoxha u prish me Moskën, përballja ndodhi pikërisht atje: ekuipazhet sovjetike në Pashaliman, nëndetëset e sekuestruara, superfuqia që u largua. Kalaja u bë monument i izolimit. Balluku i mbijetoi prishjes, por doktrina që erdhi më pas — një vend i armatosur kundër të gjithëve, i sunduar nga dyshimi — ishte ajo që do ta vriste. Trembëdhjetë vjet më vonë, Hoxha e akuzoi si “kreu i grupit puçist në ushtri”, dhe në nëntor 1975 ai u pushkatua në një tunel në periferi të Tiranës. Familja shkoi në internim; sipas llogarisë së mbesës së tij, njëqind e tridhjetë e pesë vjet burg gjithsej.
Gjysmë shekulli më vonë, mbesa u ngjit më lart se kushdo në familje që nga ai — zëvendëskryeministre, ministre e infrastrukturës që përfshin bregdetin e Vlorës — dhe pastaj ra: nën hetim, e shkarkuar në shkurt. Dhe në të njëjtën stinë, ishulli që gjyshi i saj kishte ruajtur u shpall “jo më pjesë e territorit të Shqipërisë” dhe iu dha dhëndrit të një presidenti amerikan, ndërsa baza në skajin tjetër të gjirit i shërben marinës turke.
Sazani nuk shkaktoi asgjë nga këto. Por ishte aty çdo herë: komanda e gjyshit, prishja e vendit, shkatërrimi i familjes, rënia e mbesës, shitja e gjirit. Ky është një ogur në kuptimin e vjetër të fjalës — jo shkak, por shenjë.
Kjo është historia e atij ishulli, e treguar përmes dokumenteve të vetë CIA-s.
Më 10 dhjetor 1959, Buletini i Përditshëm i Inteligjencës Qendrore — dokumenti që i vihej çdo mëngjes mbi tavolinë presidentit Eisenhower — hapej me Shqipërinë.
Katër nëndetëse sovjetike të klasit “W”, të shoqëruara nga një minahedhës i klasit T-43, ishin nisur nga Balltiku më 5 dhjetor dhe ishin parë për herë të fundit duke iu afruar Kanalit të La Manshit. “Destinacioni i tyre më i mundshëm,” shkruante CIA-ja, “është baza sovjetike e nëndetëseve në Gjirin e Vlorës, Shqipëri, ku ato do të zëvendësonin ose do të shtonin katër nëndetëse të tjera të klasit W, të cilat, bashkë me një anije mbështetëse të klasit Atrek, janë të stacionuara atje që nga 31 gushti 1958.” Dhe përfundonte: “Të dhëna të tjera tregojnë se BRSS synon të mbajë një bazë të përhershme nëndetësesh në Mesdhe.”
Dokumenti mban numrin C03148927. U deklasifikua në shkurt 2020.
Në Tiranë, njeriu që do t’i priste ato anije ishte ministri i Mbrojtjes, Beqir Balluku.
Historia e asaj baze nis edhe më herët, dhe CIA-ja e ndoqi nga fillimi.
Në një raport informacioni të datës 30 mars 1954 — dokumenti CIA-RDP81-01036R000200010077-8, i deklasifikuar në vitin 2011 — një burim njoftonte se admirali sovjetik Tikhonov kishte mbërritur në Tiranë me një mision ekspertësh të marinës, dhe se që nga shtatori 1953 anijet sovjetike “Okhotsk”, “Kursk” dhe “Chukotka” po shkarkonin në Durrës pjesë të parafabrikuara nëndetësesh, që do të montoheshin me ndihmën e inxhinierëve sovjetikë dhe çekosllovakë. Komanda e “Flotës Sovjetike të Nëndetëseve të Adriatikut”, thuhej aty, do të ngrihej në vitin 1955. Dokumenti mban shënimin “informacion i pavlerësuar” — raportim i papërpunuar burimi, jo analizë — dhe si i tillë duhet lexuar.
Në korrik 1959 erdhi diçka më e fortë: një raport i përbashkët i inteligjencës fotografike mbi vetë ishullin e Sazanit — PIC/JR-1004/59, dokumenti CIA-RDP78T04751A000400010025-4, dhjetë faqe, i deklasifikuar në janar 2003. I ndërtuar mbi fotografi ajrore, ai përshkruante portin e Shën Nikollës me tri anije patrullimi të klasit “Kronshtadt”, një dok riparimi prej rreth shtatëdhjetë metrash, bateri bregdetare dhe kundërajrore të kalibrit 85-100 milimetra me drejtim radarik, një pozicion të mundshëm radari paralajmërues të tipit “TOKEN”, bunkerë dhe depo nëntokësore nëpër gjithë ishullin. I gjithë Sazani, konstatonte raporti, ishte nën kontroll të plotë ushtarak.
Por i njëjti raport shtonte një fjali që ka rëndësi: nuk kishte “asnjë dëshmi fotografike të një baze të raportuar nëndetësesh apo të një depoje nëntokësore karburanti në Ishullin e Sazanit”.
Dy vjet më vonë, në korrik 1961, një raport tjetër i CIA-s — i cituar këtë verë nga National Geographic dhe nga shtypi shqiptar — e përshkruante Shqipërinë si një vend malor që Bashkimi Sovjetik po e shndërronte në “Gjibraltar të Kuq” në mes të Mesdheut: shtatë baza ajrore, pesë objekte nëndetësesh, katër baza detare rreth Vlorës — një në Kepin e Gjuhëzës, dy brenda gjirit dhe një në Sazan — dhe, sipas atij raporti, rreth dymbëdhjetë vendqëndrime nëndetësesh të ndërtuara në vetë ishullin.
Këtu duhet thënë diçka që shtypi shqiptar, kur i raportoi këto dokumente si histori, nuk e vuri në dukje: dy raportet e vetë CIA-s nuk pajtohen. Fotografitë e vitit 1959 nuk gjetën bazë nëndetësesh në Sazan. Vlerësimi i vitit 1961 numëron dymbëdhjetë vendqëndrime. Ose ato u ndërtuan në ato dy vjet, ose raporti i vitit 1961 mbështetej në dëshmi agjentësh dhe të arratisurish, jo në fotografi. Baza në Gjirin e Vlorës është e padiskutueshme — Buletini i ndjek anijet një nga një. Strehat në vetë shkëmbin nuk u konfirmuan kurrë nga ajri. Një korrespondent i revistës ushtarake amerikane Proceedings, që vizitoi Vlorën në vitin 1967, e shkroi njësoj: “Gjibraltari i Kuq” kishte qenë “thashethem i Perdes së Hekurt”, edhe pse “nëndetëset ruse me siguri e vizituan Vlorën”.
Kjo është ndershmëria që dokumentet e kërkojnë. Baza ishte reale. Miti ishte pak më i madh se baza.
Ajo që ndodhi më pas nuk ka nevojë për dokumente të deklasifikuara, sepse ndodhi para syve të botës.
Kur Hoxha u prish me Hrushovin, përballja u zhvillua pikërisht në Gjirin e Vlorës. Nga tetë nëndetëset sovjetike të stacionuara në Pashaliman, Shqipëria mbajti katër. Sovjetikët, që nuk donin një konflikt në ujërat e NATO-s për t’i marrë, i lanë. Inxhinierët, teknikët dhe ndërtuesit sovjetikë u larguan brenda natës, duke marrë me vete planimetritë.
Kalaja që Balluku kishte ndërtuar për një superfuqi u bë kalaja e Hoxhës kundër të gjithëve — përfshirë, me kohë, kundër vetë Ballukut.
CIA-ja e ndoqi edhe atë.
Sipas dokumenteve që shtypi shqiptar i publikoi javën e kaluar, raportet amerikane të vitit 1974 regjistronin heqjen e ministrit të Mbrojtjes Beqir Balluku mes shenjave në rritje të konfliktit brenda udhëheqjes komuniste, dhe vinin re se dy prej zyrtarëve të larguar në spastrimet pasuese ishin ministri dhe zëvendësministri i Tregtisë. Heqja e Ballukut nga Byroja Politike ishte bërë e ditur nga një raport nga Beogradi më 11 shtator 1974; dymbëdhjetë ditë më vonë, ambasadori amerikan në Romë, John Volpe, telegrafonte në Uashington se Balluku dhe funksionarë të tjerë të lartë të mbrojtjes mund të ishin hequr nga postet. Në zgjedhjet e 6 tetorit 1974, Balluku ishte i vetmi drejtues i lartë që nuk u rizgjodh.
Ai u gjykua si “kreu i grupit puçist në ushtri” dhe u dënua me vdekje. Më 5 nëntor 1975 u pushkatua në një tunel të fshehtë pranë fshatit Linzë.
Belinda Balluku ishte shtatë vjeç kur e kuptoi se kush ishte.
“Që nga mosha shtatë vjeç më përjashtonin nga çdo konkurs shkollor,” tha ajo në tetor 2022, në intervistën e parë ku foli për gjyshin, “sepse konsiderohesha mbesa e armikut.” Familja e saj e ngushtë — gjyshi, gjyshja, nëna, babai, xhaxhallarët dhe dy hallat — kishte mbi kurriz, sipas llogarisë së saj, njëqind e tridhjetë e pesë vjet burg dhe internim. “Nuk e di,” shtoi ajo, “kush nga deputetët e parlamentit ka gojë të zërë emrin e familjes sime.”
Ky është fakti i parë, dhe duhet mbajtur: ajo u ndëshkua për një krim që nuk e kishte kryer. Përmendja e gjyshit si argument kundër saj është, siç e quan vetë, një nga “sportet më të ndyra” të politikës shqiptare.
Pastaj vjen fakti i dytë. Ajo u ngjit më lart se kushdo në familje që nga ai: ministre e Infrastrukturës dhe Energjisë, zëvendëskryeministre, e dyta në qeverinë e Edi Ramës, me kompetencë mbi portet, rrugët dhe koncesionet e vendit, përfshirë bregdetin e Vlorës. Dhe më 26 shkurt 2026, nën hetim nga SPAK për korrupsion, shkelje të barazisë në tenderë dhe pastrim parash — çështje me vlerë rreth dyqind e dhjetë milionë eurosh — ajo u largua nga qeveria. Në të njëjtën ristrukturim, shefi i kabinetit të saj, Ermal Nufi, u emërua ministër i Mbrojtjes. Ministria e gjyshit të saj.
Duhet thënë me qartësi: prejardhja nuk shpjegon asgjë nga sa hetohet. Gjyshi nuk është provë kundër mbesës, dhe kushdo që e përdor ashtu po bën pikërisht atë që ajo me të drejtë e dënon. Ajo që prejardhja shpjegon është diçka tjetër: pse ky ishull duket sikur e ndjek këtë familje.
Sepse ndërsa mbesa binte, gjiri po shitej.
Ishulli i Sazanit dhe laguna e Zvërnecit — i njëjti ishull që CIA-ja e fotografoi nga ajri në vitin 1959 — u përfshinë në një projekt prej një miliard e katërqind milionë eurosh të Affinity Partners, fondit të Jared Kushnerit, dhëndrit të presidentit Trump, me status investitori strategjik dhe pa konsultim publik. Kryeministri Rama e tha vetë, në parlament: ishulli “nuk është më pjesë e territorit të Shqipërisë”.
Në skajin tjetër të gjirit, baza e Pashalimanit — aty ku Hoxha i mbajti nëndetëset sovjetike në vitin 1961 — përdoret nga marina turke sipas një marrëveshjeje dypalëshe të vitit 1992. Mbi Vlorë, koncesioni i aeroportit të ri, i anuluar me ndërhyrjen personale të kryeministrit, po shkon drejt një kërkese arbitrazhi prej shtatëqind milionë eurosh.
Dy flamuj të huaj mbi ujërat që gjyshi i saj i ruante për një të tretë.
Le të jemi të saktë për atë që kemi në dorë.
Këto nuk janë dokumente të reja. Raporti fotografik i Sazanit u deklasifikua në vitin 2003, raporti i nëndetëseve në 2011, Buletini në 2020. Shtypi shqiptar i raportoi këtë verë — në qershor dhe në shtator — si histori të Luftës së Ftohtë. Ajo që nuk kishte bërë askush ishte t’i vendoste pranë asaj që po ndodh sot në të njëjtin gji, dhe pranë familjes që e komandoi.
Dokumentet janë të lira për këdo, në sallën elektronike të leximit të CIA-s, me numrat e cituar më lart.
CIA-ja e vëzhgoi Gjirin e Vlorës për një dekadë të tërë për një arsye të vetme: kush e mban atë gji, mban derën e Adriatikut. Kjo nuk ka ndryshuar që nga koha e Venedikut.
Sovjetikët e mbajtën për nëntë vjet, dhe ikën. Beqir Balluku e ruajti për ta, dhe u pushkatua nga i zoti i vet. Hoxha e mbylli për të gjithë, dhe vdiq. Tani ai po jepet me qira — një skaj një presidenti amerikan, tjetri një marine turke — nga një qeveri ku, deri në shkurt, e dyta në radhë ishte mbesa e njeriut që e komandoi.
Flamujt ndërrojnë. Ishulli mbetet. Dhe familjes që e ruajti, ai nuk i ka sjellë kurrë fat. /E Vërteta
Ndalohet kopjimi sipas ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”, i ndryshuar, ndalohet kopjimi, publikimi, shpërndarja dhe tjetërsimi pa cituar PatriotikMedia.al
