Nga infrastruktura e padukshme e internetit te beteja për energjinë, ujin dhe sigurinë: pse hartimi i mijëra qendrave të të dhënave po merr një rëndësi të re.
Nga Redaksia:
Kur nisi të hartonte qendrat e të dhënave në mbarë botën, askush nuk dukej veçanërisht i interesuar.
Dhe pikërisht ky ishte problemi.
Çdo shërbim që përdorim, çdo transaksion, mesazh apo faqe interneti përfundon në një ndërtesë të mbushur me serverë, sisteme ftohjeje dhe furnizim rezervë me energji. Këto objekte janë nyje të infrastrukturës moderne. Nëse njëra prej tyre bie, pasojat mund të ndihen nga njerëz që ndoshta nuk kanë dëgjuar kurrë emrin e saj.
Kjo është, në thelb, përkufizimi i një infrastrukture kritike.
Por për vite me radhë, pyetjet themelore mbetën jashtë debatit publik:
Si mbrohen këto objekte? Çfarë ndodh kur një prej tyre del jashtë funksionit? Ku ndodhen pikat e vetme të dështimit? Cilat rajone varen nga një numër shumë i vogël nyjesh fizike?
Pikërisht për këtë arsye nisi hartimi i tyre.
Jo si një projekt sensacionalist, por si një përpjekje për të bërë të numërueshme dhe të analizueshme një pjesë të infrastrukturës nga e cila varet ekonomia digjitale.
Një industri që u rrit me shpejtësi
Situata ka ndryshuar rrënjësisht.
Qendrat e të dhënave nuk janë më thjesht ndërtesa të padukshme në periferi të qyteteve. Ato janë bërë pjesë e debatit politik dhe ekonomik për shkak të shpërthimit të investimeve në inteligjencën artificiale.
Sipas të dhënave të cituara në materialin burimor, nisjet e ndërtimit të qendrave të të dhënave në SHBA u rritën nga rreth 14.9 miliardë dollarë në vitin 2023, në 26.9 miliardë në 2024 dhe në rreth 77.7 miliardë në 2025.
Në të njëjtën kohë, kompanitë më të mëdha të teknologjisë po investojnë qindra miliarda dollarë në infrastrukturën e nevojshme për zhvillimin e AI.
Kjo ka sjellë edhe reagimin e kundërt.
Në vitin 2026, ligjvënës në më shumë se 30 shtete amerikane kanë paraqitur qindra projektligje që lidhen me qendrat e të dhënave, nga moratoriumet dhe kufizimet e ndërtimit deri te politikat energjetike dhe stimujt fiskalë.
Debati nuk është më vetëm teknologjik.
Është kthyer në një debat për energjinë, ujin, tokën, taksat, zhurmën, mjedisin dhe sigurinë.
Dy pyetjet që dominojnë debatin: energjia dhe uji
Një prej shqetësimeve kryesore është energjia elektrike.
Këtu tabloja nuk është aq e thjeshtë sa paraqitet shpesh.
Ka analiza që paralajmërojnë rritje të kostove të energjisë për shkak të kërkesës së re nga qendrat e të dhënave. Studime të tjera nuk gjejnë një lidhje të drejtpërdrejtë dhe domethënëse në nivel kombëtar.
Në disa zona, kërkesa e industrive të mëdha mund të ndihmojë në shpërndarjen e kostove fikse të rrjetit. Në zona të tjera, kur kapaciteti i lirë i rrjetit shteron, ngarkesa e re mund të sjellë investime të mëdha dhe presion mbi çmimet.
Pra, përgjigjja nuk është një “po” ose “jo” e thjeshtë.
Ndikimi varet shumë nga vendndodhja, kapaciteti i rrjetit dhe mënyra se si financohet infrastruktura e re.
Me ujin situata është edhe më e lidhur me gjeografinë.
Në nivel kombëtar, qendrat e të dhënave përbëjnë vetëm një pjesë të konsumit të ujit. Por një objekt i vetëm mund të ketë ndikim të konsiderueshëm në një komunitet të vogël.
Një qendër në Georgia, për shembull, është raportuar se konsumon rreth 500 mijë gallonë ujë në ditë, një sasi që përbën afërsisht 10 për qind të përdorimit të ujit në atë qark.
Kjo tregon pse një debat kombëtar mund të jetë çorientues.
Një industri mund të ketë peshë relativisht të vogël në statistikat kombëtare dhe megjithatë të ketë ndikim shumë të madh në një komunitet të caktuar.
Problemi që rrezikon të harrohet: siguria
Megjithatë, pas gjithë debatit për energjinë dhe ujin, ekziston një pyetje tjetër që ishte arsyeja fillestare për hartimin e këtyre objekteve.
Sa e sigurt dhe sa rezistente është infrastruktura fizike e internetit?
Interneti shpesh përshkruhet si një sistem i decentralizuar.
Në një kuptim, kjo është e vërtetë. Protokollet dhe arkitektura e rrjetit janë projektuar për të shmangur varësinë nga një pikë e vetme.
Por kjo nuk do të thotë se shtresa fizike është po aq e decentralizuar.
Serverët duhet të ndodhen diku.
Kabllot duhet të lidhen diku.
Energjia duhet të vijë diku.
Trafiku duhet të kalojë në qendra, nyje dhe objekte konkrete.
Pra, mund të kemi një sistem të decentralizuar në nivel protokolli, ndërkohë që infrastruktura fizike që e mbështet atë është shumë më e përqendruar.
Kjo është arsyeja pse një hartë e thjeshtë mund të jetë kaq e rëndësishme.
18,110 objekte në 116 vende
Sipas dataset-it të paraqitur në materialin burimor, janë identifikuar 18,110 qendra të të dhënave në 116 vende, të lidhura me rreth 4,181 operatorë.
SHBA dominon listën me rreth 8,818 objekte, ose 48.7 për qind të totalit të hartuar.
Pas saj vijnë tregje të tjera të rëndësishme të infrastrukturës digjitale.
Një prej gjetjeve më interesante është se Holanda rezulton me më shumë objekte të hartëzuara sesa India, pavarësisht diferencës gjigante në popullsi.
Kjo tregon një parim të rëndësishëm:
Dendësia e qendrave të të dhënave nuk përcaktohet thjesht nga numri i banorëve.
Ajo lidhet me kapitalin, lidhjet ndërkombëtare të internetit, energjinë, rregullimin, tregtinë dhe pozicionin gjeografik.
Në Afrikë, për shembull, numri i objekteve të identifikuara është shumë më i vogël se në tregje të vogla evropiane. Afrika e Jugut përbën një pjesë të rëndësishme të këtij kapaciteti.
Në Amerikën e Jugut, Brazili dominon hartën, me São Paulon si një prej qendrave kryesore të kontinentit.
Këto nuk janë thjesht statistika.
Ato tregojnë se ku ndodhen nyjet fizike të ekonomisë digjitale.
Gjigantët që kontrollojnë një pjesë të madhe të hartës
Edhe shpërndarja sipas operatorëve tregon një përqendrim të konsiderueshëm.
Në dataset përmenden:
- Amazon AWS – 533 objekte
- Equinix – 482
- Lumen – 403
- China Telecom – 316
- Zenlayer – 309
- Digital Realty – 299
Vetëm këta gjashtë operatorë përbëjnë më shumë se 2,300 objekte të listuara.
Kjo nuk do të thotë se interneti është i centralizuar në një kompani të vetme.
Por tregon diçka tjetër: infrastruktura fizike që mbështet shërbimet digjitale është më e përqendruar nga sa sugjeron ideja popullore e një “interneti të decentralizuar”.
OSINT: të dhëna publike, jo sisteme të depërtuara
Një element i rëndësishëm i metodologjisë është burimi i informacionit.
Të dhënat janë mbledhur nga API publike dhe faqe interneti publike, duke përdorur të njëjtat endpoint-e që përdoren nga ndërfaqet që një vizitor normal mund të hapë në shfletues.
Nuk bëhet fjalë për kredenciale të vjedhura, anashkalim autentikimi apo akses në sisteme private.
Në thelb, bëhet fjalë për OSINT – Open Source Intelligence, pra mbledhje dhe përpunim sistematik të informacionit që është tashmë publik.
Dhe pikërisht këtu qëndron një prej mësimeve më interesante.
Informacioni mund të jetë publik dhe megjithatë të jetë shumë i vështirë për t’u përdorur.
Pengesa nuk ishte sekreti. Ishte pastrimi i të dhënave
Mbledhja e të dhënave ishte vetëm gjysma e punës.
Pjesa më e vështirë ishte pastrimi dhe verifikimi.
Sipas dataset-it:
- 970 rekorde nuk kishin fare informacion për shtetin dhe 707 u rikuperuan përmes analizës së adresave;
- 1,708 objekte në SHBA nuk kishin të dhëna për shtetin, ndërsa 1,434 u lidhën me të dhëna ZIP;
- vetëm 36.6 për qind e objekteve kishin koordinata të përdorshme në fillim;
- geokodimi e çoi mbulimin mbi 70 për qind;
- 261 objekte në hemisferën jugore kishin shenjën e gjerësisë gjeografike të përmbysur.
Ky është një detaj që shpesh humbet në epokën e “big data”.
Vlera nuk qëndron vetëm te mbledhja e miliona rreshtave. Shpesh puna më e rëndësishme është të kuptosh nëse ato rreshta janë të sakta.
Kujdes: një pikë në hartë nuk do të thotë domosdoshmërisht një ndërtesë
Kjo është edhe kufizimi më i rëndësishëm i dataset-it.
Sipas autorit, rreth 6,131 nga 18,110 rekordet kanë koordinata në nivel qyteti. Për pjesën tjetër përdoret një hierarki që mund të kalojë nga qyteti te qendra e shtetit amerikan dhe më pas te qendra gjeografike e një shteti.
Kjo do të thotë se një pikë në hartë nuk duhet interpretuar automatikisht si vendndodhja e saktë e një godine.
Në disa raste ajo mund të përfaqësojë një qytet.
Në raste të tjera, mund të jetë thjesht një pikë qendrore gjeografike.
Kjo është kritike për çdo analizë që lidhet me përmbytjet, temperaturat, pellgjet ujore, rrjetin elektrik apo rreziqet lokale.
Nëse koordinatat nuk kanë të njëjtën cilësi, një hartë mund të duket jashtëzakonisht e saktë ndërkohë që përfundimi i nxjerrë prej saj është i gabuar.
Nga informacioni me pagesë te një burim publik
Pikërisht këtu projekti prek edhe një çështje më të gjerë.
Industria e të dhënave për qendrat e të dhënave e ka kthyer informacionin e strukturuar në produkt tregtar.
Adresat mund të jenë publike. Emrat e objekteve mund të jenë publike. Shumë operatorë i publikojnë vetë.
Por marrja e këtij informacioni në mënyrë të strukturuar, shkarkimi i tij dhe përdorimi në sisteme të tjera shpesh vendoset pas mureve komerciale.
Pra, problemi nuk është domosdoshmërisht fshehtësia.
Problemi është struktura dhe aksesueshmëria e informacionit.
Projekti pretendon ta ndryshojë këtë duke e bërë dataset-in të përdorshëm pa pagesë dhe pa pasur nevojë për një proces individual autorizimi.
Çfarë duhet të nxjerrim nga kjo?
Ndoshta jo përfundimin se qendrat e të dhënave janë “të mira” ose “të këqija”.
Kjo do të ishte shumë e thjeshtë.
Qendrat e të dhënave kanë qenë pjesë e internetit për dekada. Ajo që ka ndryshuar është shkalla dhe shpejtësia e ndërtimit të kapaciteteve të reja, veçanërisht për inteligjencën artificiale.
Kjo kërkon një debat të veçantë për energjinë, ujin, tokën, taksat dhe kostot që i mbart komuniteti.
Por krahas këtij debati duhet të ekzistojë edhe një tjetër.
Siguria dhe qëndrueshmëria e infrastrukturës kritike.
Çfarë ndodh kur një qendër e madhe del jashtë funksionit?
Sa shpejt zhvendoset trafiku?
Sa objekte alternative ekzistojnë?
Cilat qytete ose rajone janë tepër të varura nga një numër i vogël nyjesh?
Dhe, mbi të gjitha, sa mirë e njohim realisht hartën fizike të sistemit që e quajmë “internet”?
Këto pyetje ishin të rëndësishme kur qendrat e të dhënave ishin pothuajse të padukshme.
Sot janë ndoshta edhe më të rëndësishme, pikërisht sepse ato janë bërë pjesë e debatit publik.
Energjia dhe uji janë pyetje urgjente. Por edhe rezilienca është një pyetje urgjente.
Dhe përpara se të diskutojmë nëse një sistem është i qëndrueshëm, duhet së pari të dimë se ku ndodhen nyjet e tij.
Ky është thelbi i hartës.
Jo t’i tregojë publikut çfarë duhet të mendojë.
Por t’i japë publikut mundësinë të shohë sistemin.
Ndalohet kopjimi sipas ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”, i ndryshuar, ndalohet kopjimi, publikimi, shpërndarja dhe tjetërsimi pa cituar PatriotikMedia.al
