Hungaria hap dosjet e komunizmit, ndërsa Shqipëria ende pret të zbardhë të vërtetën: Kush i mbajti të fshehta arkivat e Sigurimit?

Nga Redaksia:

36 vite pas rrëzimit të komunizmit, Hungaria publikon rreth 60 mijë emra të lidhur me policinë sekrete. Në Shqipëri, ku mijëra qytetarë u përgjuan, u burgosën dhe u internuan, dosjet janë ende larg transparencës së plotë. Pse nuk u bë kurrë një hapje e përgjithshme e tyre?

Vendimi i Hungarisë për të hapur arkivat e ish-policisë sekrete komuniste ka rikthyer një pyetje të rëndësishme edhe në Shqipëri: pse një vend që përjetoi një nga diktaturat më të ashpra në Europën Lindore nuk ka arritur ende t’u japë qytetarëve një pasqyrë të plotë publike të dokumenteve të ish-Sigurimit të Shtetit?

Ndërsa Hungaria ka krijuar një platformë ku publiku mund të kërkojë emra dhe dokumente të periudhës komuniste, në Shqipëri procesi ka ecur me hapa të kufizuar, përmes kërkesave individuale, procedurave institucionale dhe kufizimeve ligjore.

Dhe kjo nuk është thjesht një çështje arkivash. Është një çështje drejtësie historike, transparence dhe përgjegjësie për krimet e një regjimi që për dekada kontrolloi jetën e shqiptarëve.

Shqipëria: Dosjet nuk u hapën menjëherë pas vitit 1991

Pas rrëzimit të regjimit komunist, Shqipëria nuk ndërmori një proces të menjëhershëm dhe gjithëpërfshirës të hapjes së arkivave të Sigurimit.

Ndryshe nga disa vende të Europës Lindore, ku u ndërmorën reforma për verifikimin e ish-bashkëpunëtorëve të policisë sekrete dhe për informimin e viktimave, në Shqipëri procesi u zvarrit për vite me radhë.

Në vitin 2008, u miratua një ligj për pastërtinë e figurës së zyrtarëve të lartë, i njohur si ligji i lustracionit. Ai synonte të kontrollonte lidhjet e personave që mbanin funksione publike me strukturat e regjimit komunist.

Por ligji u kundërshtua për shkak të shqetësimeve se mund të përdorej për qëllime politike dhe për të larguar kundërshtarë nga institucionet.

Gjykata Kushtetuese e pezulloi dhe më pas e shfuqizoi atë në vitin 2010, pas kundërshtimeve për përputhshmërinë e tij me Kushtetutën dhe standardet demokratike.

Kështu, një nga përpjekjet më të rëndësishme për verifikimin e figurave publike përfundoi pa prodhuar një proces të qëndrueshëm lustracioni.

Ligji i vitit 2015: Një hap përpara, por jo hapje e plotë për publikun

Vetëm në vitin 2015, Kuvendi miratoi ligjin nr. 45/2015, për të drejtën e informimit mbi dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit.

Me këtë ligj u krijua Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit (AIDSSH).

Institucioni ka përgjegjësinë për administrimin, shqyrtimin dhe dhënien e informacionit mbi dokumentet e ish-Sigurimit.

Qytetarët që janë përndjekur politikisht, familjarët e tyre, studiuesit dhe gazetarët mund të kërkojnë akses në dokumentet përkatëse, në përputhje me procedurat ligjore.

Por këtu qëndron një dallim i madh me modelin e ri hungarez.

Në Shqipëri nuk është krijuar një bazë publike e përgjithshme, e ngjashme me atë hungareze, ku çdo qytetar të mund të kërkojë drejtpërdrejt emrat dhe të dhënat e ish-informatorëve.

Për gazetarët dhe studiuesit, për shembull, kërkohet aplikim zyrtar dhe dokumentacion që vërteton statusin e tyre. Dokumentet jepen pas shqyrtimit të kërkesës dhe duke respektuar rregullat për mbrojtjen e të dhënave personale.

Pra, Shqipëria ka një mekanizëm ligjor për informimin, por kjo nuk është e njëjta gjë me publikimin e gjerë dhe të kërkueshëm të arkivave.

Pse politika shqiptare nuk arriti një marrëveshje për transparencën?

Një nga arsyet kryesore që e kanë shoqëruar këtë proces ka qenë përplasja politike rreth mënyrës se si duhet të bëhet hapja e dosjeve.

Debati për lustracionin u kthye në konflikt mes shumicës dhe opozitës, ndërsa çështja e ish-bashkëpunëtorëve u përdor vazhdimisht në përplasjet politike.

Kjo krijoi një problem serioz: në vend që hapja e dosjeve të trajtohej si një proces i përbashkët për të drejtën e viktimave dhe transparencën historike, ajo u bë pjesë e debatit partiak.

Një tjetër problem është se dokumentacioni i ish-Sigurimit nuk është i plotë. Për këtë arsye, edhe kur një dosje ekziston, ajo duhet analizuar në kontekstin e kohës, mënyrës së rekrutimit dhe informacionit që përmban.

Nuk mund të shpallet automatikisht fajtor çdo person që shfaqet në një dokument të Sigurimit. Duhet dalluar mes personave të survejuar, atyre të rekrutuar, bashkëpunëtorëve aktivë dhe personave që kanë dhënë realisht informacione.

Kjo kërkon transparencë, por edhe përgjegjësi ligjore dhe historike.

© Copyright of PatriotikMedia.al