TIRANË – Në Sharrë, panorama e menaxhimit të mbetjeve në kryeqytet është sot një dëshmi e dështimit të një prej projekteve më të kushtueshme publike të viteve të fundit. Në vendin ku ishte premtuar ndërtimi i inceneratorit të Tiranës, kodra e mbetjeve vazhdon të zgjerohet, ndërsa landfilli pret çdo ditë tonelata të reja plehrash.
Pranë varrezave të Sharrës, mbetjet grumbullohen, ngjeshen dhe qëndrojnë në një masiv që vazhdon të rritet. Era e rëndë e gazrave dhe kushtet e krijuara nga depozitimi i mbetjeve janë vetëm ana më e dukshme e një problemi shumë më të madh: një projekt i planifikuar për të transformuar menaxhimin e mbetjeve nuk u përfundua, ndërsa pagesat publike vijuan.
Kontrata e koncesionit, e firmosur në vitin 2017, parashikonte ndërtimin e landfillit, një impianti për trajtimin termik të mbetjeve dhe rehabilitimin e venddepozitimit ekzistues. Investimi ishte vlerësuar nga shteti në rreth 128 milionë euro, ndërsa kontrata 30-vjeçare parashikonte të ardhura prej afro 430 milionë eurosh.
Në terren, megjithatë, pjesa kryesore e projektit nuk u realizua.
Një kontratë gjigante, një impiant që nuk ekziston
Çështja e inceneratorit të Tiranës tashmë është në qendër të një prej hetimeve më të rëndësishme të SPAK.
Në korrik, Prokuroria e Posaçme dërgoi për gjykim 12 persona, të cilët akuzohen për përfshirje në një skemë kriminale të lidhur me koncesionin dhe përdorimin e fondeve publike.
Sipas dosjes së hetimit, biznesmenët Mirel Mërtiri dhe Klodian Zoto dyshohet se kontrollonin në mënyrë faktike strukturat që qëndronin pas koncesionit dhe se fondet ishin nxjerrë përmes faturave të dyshuara si fiktive, kompanive të lidhura dhe transfertave në cash.
Akuzat janë ende pjesë e procesit gjyqësor dhe përgjegjësia penale do të përcaktohet nga gjykata.
Por përtej fatit të individëve në këtë proces, mbetet një pyetje shumë më e madhe:
Si është e mundur që një kontratë me vlerë qindra milionë euro të prodhojë një landfill funksional, por jo inceneratorin për të cilin qytetarët dhe institucionet paguanin?
Hetimi ngre pikëpyetje mbi mënyrën si u ndërtua kontrata
Sipas të dhënave të përfshira në dosjen e SPAK, propozimi për inceneratorin nuk ishte thjesht rezultat i një nisme private të ardhur nga jashtë administratës.
Hetimi përshkruan komunikime dhe bashkëpunime të ngushta mes zyrtarëve publikë dhe kompanive që më pas u përfshinë në projekt.
Një prej elementeve më problematike të dosjes është pretendimi se dokumente të rëndësishme për procedurën koncesionare janë hartuar nga persona që kishin lidhje njëkohësisht me administratën publike dhe kompanitë private.
Nëse këto rrethana konfirmohen nga gjykata, atëherë çështja nuk është më thjesht një histori e një koncesionari që nuk realizoi investimin.
Do të ishte një shembull i mënyrës se si kufiri mes shtetit dhe interesit privat mund të bëhet praktikisht i padukshëm.
25.7 milionë euro në pikëpyetje
Një tjetër element i rëndësishëm i hetimit lidhet me koston e investimit.
Sipas dokumenteve të administruara nga SPAK, një komunikim i Klodian Zotos me partnerët e projektit përmbante një plan biznesi me një kosto investimi rreth 102.5 milionë euro, ndërsa në dokumentacionin shtetëror vlera ishte më e lartë.
SPAK pretendon se kostoja e investimit në landfill ishte fryrë me rreth 25.7 milionë euro.
Kjo është një prej pikave që duhet të marrë përgjigje të plotë në gjykatë, sepse në një kontratë të financuar me para publike çdo diferencë e pajustifikuar nuk është thjesht çështje kontabiliteti.
Është çështje e drejtpërdrejtë e parave të qytetarëve.
Paratë u qarkulluan, investimi mbeti pas
Të dhënat e ekspertimit të përfshira në hetim e bëjnë edhe më të fortë kontrastin.
Sipas dosjes, kompania koncesionare kishte arkëtuar mbi 11.3 miliardë lekë, rreth 104 milionë euro, nga fondet publike dhe burime të lidhura me aktivitetin e saj. Përveç kësaj, kishte marrë edhe kredi bankare.
Por investimet e realizuara, sipas ekspertimit teknik, arrinin në rreth 21 milionë euro, vetëm 12.4% e vlerës së parashikuar.
Në arkën e kompanisë, sipas të njëjtit ekspertim, kishin mbetur vetëm rreth 37 mijë euro.
Këtu qëndron thelbi i gjithë skandalit:
Paratë u qarkulluan. Kontrata ekzistoi. Pagesat u kryen. Por impianti që duhej të ndryshonte mënyrën e trajtimit të mbetjeve nuk u ndërtua.
Fatura, kompani dhe transfertat
SPAK pretendon se një pjesë e konsiderueshme e fondeve është përdorur për pagesa ndaj kompanive të lidhura me koncesionarin.
Sipas ekspertimit kontabël, rreth 5.6 miliardë lekë janë regjistruar si autongarkesa, ndërsa rreth 2.72 miliardë lekë lidhen me kompaninë ITS, në pronësi të Klodian Zotos.
Hetimi ka identifikuar gjithashtu miliona euro në pagesa që prokuroria i konsideron të pajustifikuara, si dhe rreth 9 milionë euro në fatura të dyshuara si të falsifikuara.
Një pjesë e parave, sipas SPAK, dyshohet se janë tërhequr më pas në cash.
Pikërisht këtu çështja e inceneratorit kalon nga dështimi administrativ te një problem shumë më serioz: gjurmimi i parasë publike dhe identifikimi i përfituesve realë.
Kush e kontrollonte në të vërtetë koncesionin?
Struktura e pronësisë së kompanive që qëndronin pas inceneratorit ishte e ndërlikuar dhe kalonte përmes kompanive të regjistruara jashtë Shqipërisë.
SPAK pretendon se, pavarësisht ndryshimeve formale në pronësi, kontrolli real i kompanisë mbeti te Mërtiri dhe Zoto.
Kjo ngre një tjetër problem thelbësor për shtetin shqiptar:
Nëse një kompani fiton një kontratë qindra milionë euroshe me shtetin, qytetarët duhet të dinë pa asnjë paqartësi se kush është përfituesi i fundit i saj.
Transparenca mbi pronarët përfitues nuk është formalitet.
Është një prej mekanizmave kryesorë për të parandaluar konfliktet e interesit, korrupsionin dhe abuzimin me fondet publike.
Ironia e Sharrës
Ndoshta pamja më e fortë e gjithë kësaj historie është ajo që shihet sot në Sharrë.
Në vend të një impianti modern për trajtimin e mbetjeve, qytetarët shohin një landfill që vazhdon të zgjerohet.
Në vend të një zgjidhjeje afatgjatë për plehrat, kemi vazhdimin e depozitimit.
Në vend të një investimi të përfunduar, kemi një çështje gjyqësore.
Dhe në vend të përgjigjes se ku shkuan paratë, kemi ende një proces që duhet të zbardhë përgjegjësitë dhe përfituesit.
Kjo është arsyeja pse çështja e inceneratorit të Tiranës nuk duhet trajtuar vetëm si një dosje penale.
Ajo është një test për mënyrën se si shteti shqiptar lidh kontrata me kompanitë private dhe si kontrollon paratë që u jep atyre.
Sepse nëse shteti nuk është në gjendje të verifikojë investimin, të kontrollojë kostot, të ndjekë paratë dhe të ndërhyjë përpara se dëmi të bëhet i pakthyeshëm, problemi nuk është vetëm te individët.
Problemi është te sistemi.
Shkalla e dështimit matet me faturën që vazhdon të paguhet
Edhe pas marrjes nën administrim të kompanisë koncesionare në vitin 2023, problemi i mbetjeve nuk u zhduk.
Bashkitë vazhdojnë të përballen me kostot e depozitimit, ndërsa Tirana vazhdon të prodhojë mijëra tonë mbetje.
Kjo do të thotë se qytetari përballet me një faturë të dyfishtë.
Nga njëra anë paguan për shërbimin e menaxhimit të mbetjeve.
Nga ana tjetër përballet me pasojat mjedisore të një sistemi që nuk ka arritur të japë zgjidhjen e premtuar.
Dhe kjo është pjesa më shqetësuese e historisë:
kur një projekt publik dështon, kostoja nuk zhduket. Ajo transferohet te qytetari.
Inceneratori si simbol i një modeli
Rasti i Sharrës duhet të shërbejë si paralajmërim për çdo PPP dhe koncesion të ardhshëm.
Nuk mjafton që qeveria të firmosë kontratën.
Nuk mjafton që kompania të shpallet fituese.
Nuk mjafton që paratë të disbursohen.
Shteti duhet të ketë kapacitetin dhe vullnetin për të kontrolluar çdo fazë të projektit.
Sa kushton? Kush përfiton? Çfarë është ndërtuar? Sa është paguar? Ku kanë shkuar paratë? Çfarë ndodh nëse kontrata dështon?
Këto duhet të jenë pyetjet e para, jo pyetjet që bëhen pasi SPAK hap dosjen.
Sepse drejtësia penale mund të vijë vite më vonë.
Kontrolli shtetëror duhet të funksionojë sot.
Sharra nuk është thjesht një kodër plehrash në periferi të Tiranës.
Është një monument i një modeli ku premtimi për modernizim u përplas me realitetin e një landfilli që vazhdon të rritet me korrupsion.
Ndalohet kopjimi sipas ligjit Nr.35/2016 “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to”, i ndryshuar, ndalohet kopjimi, publikimi, shpërndarja dhe tjetërsimi pa cituar PatriotikMedia.al
